Dlaczego trzeba przeprowadzić dział spadku?
Dział spadku pełni kluczowe znaczenie w zakresie prawa spadkowego. Z chwilą otwarcia spadku między spadkobiercami powstaje wspólność majątku spadkowego traktowanego jako całość. Wspólność majątku spadkowego traktowana jest jako stan przejściowy, jest więc nietrwała i każdy ze współwłaścicieli musi liczyć się z możliwością jej zniesienia.
Dlatego też przeprowadzenia działu spadku może żądać w zasadzie w każdej chwili każdy ze spadkobierców, co nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Dlatego też w zasadzie nie można oddalić wniosku o zniesienie współwłasności z powołaniem się na nadużycie prawa, które byłoby sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego, np. z tego powodu, że przedmiot działu jest niepodzielny, a spadkobierca nie ma możliwości spłaty drugiego spadkobiercy.
Spadkobiercom nie przysługuje swoboda wyboru między działem spadku i innym zdarzeniem zmierzającym do zniesienia współuprawnienia prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku. Oznacza to, że jeżeli chodzi o zniesienie stanu wspólności majątku spadkowego nie ma swobody wyboru pomiędzy działem spadku, a zwykłym zniesieniem współwłasności.
Dokonanie działu spadku w prawie polskim może nastąpić na dwa sposoby: albo w drodze umowy zawartej między wszystkim spadkobiercami (umowny dział spadku) albo w wyniku orzeczenia sądowego (sądowy dział spadku). Spadkobiercy mają swobodę w wyborze w jaki sposób dokonają działu spadku.
Jakie przepisy stosuje się do działu spadku?
Dział spadku związany jest ze wspólnością majątku spadkowego powstającą w chwili otwarcia spadku. Wspólność majątku spadkowego jest w pewien sposób podobna do zwykłego stanu współwłasności, na przykład istniejącego między współwłaścicielami nieruchomości. Dlatego też do chwili zniesienia wspólności majątku spadkowego stosunku między spadkobiercami regulują odpowiednio stosowane przepisy kodeksu cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych.
Odpowiednie stosowanie przepisów o współwłasności oznacza, że np. nie będzie się stosować domniemania równości udziałów majątku spadkowego. Wysokość udziału zależeć będzie bowiem od tego czy dochodzi do dziedziczenie ustawowego czy testamentowego. W tym drugim przypadku dojdzie do dziedziczenia w równych częściach w przypadku, gdy spadkodawca powołał do spadku kilka osób nie określając ich udziałów.
Podobnie dział spadku następuje w oparciu o odpowiednie zastosowanie przepisów o zniesieniu współwłasności w częściach ułamkowych. Możliwe jest nawet połączenia w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności, jednakże pamiętać należy, że zniesienie każdego z tych wspólnych praw następuje według odrębnych zasad zarówno merytorycznych, jak i formalnych.
Dział spadku, a wspólność majątkowa małżeńska
W wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku przeprowadzenie podziału majątku wspólnego (chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie) albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym.
Przy czym jeżeli okaże się, że z jakichkolwiek przyczyn prawomocne postanowienie o podziale majątku wspólnego nie objęło wszystkich istotnych składników majątku wspólnego, każde z byłych małżonków może wystąpić w odrębnym postępowaniu o przeprowadzenie podziału uzupełniającego co do składników, które nie zostały uwzględnione w orzeczeniu podziałowym.
Dział spadku, a zapisy
W postępowaniu o dział spadku sąd rozstrzyga także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych.
W postępowaniu o dział spadku, w którym jeden ze spadkobierców jest jednocześnie zapisobiercą, sąd może wydać postanowienie wstępne co do istnienia zapisu. Rozstrzygając o istnieniu zapisu zwykłego, sąd spadku nie orzeka o wydaniu przedmiotu zapisu. Wyjątkowo tylko, jeżeli zapisobierca jest jednocześnie spadkobiercą dzielonego spadku, istnieje możliwość orzeczenia o wykonaniu zapisu.
Przedmiotem rozstrzygnięcia w postępowaniu działowym są także wzajemne roszczenia pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych.